Warsztaty kowalstwa podczas corocznego Dnia Rzemiosła i Rękodzieła
Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie” to jedno z najważniejszych miejsc pielęgnujących tradycję, kulturę i historię regionu. Znajduje się na terenie rozległego Parku Śląskiego, w samym sercu Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii.
Idea utworzenia skansenu na Śląsku narodziła się już w okresie międzywojennym. Jednym z jej orędowników był historyk sztuki i konserwator zabytków prof. Tadeusz Dobrowolski (1899–1984).
W 1936 roku przeniesiono do Parku im. Tadeusza Kościuszki w Katowicach pierwszy drewniany Kościół pw. św. Michała Archanioła z Syryni oraz spichlerz z Gołkowic. Plany rozwoju przerwał jednak wybuch II wojny światowej. Dopiero po 1945 roku, w czasach odbudowy kraju, powrócono do pomysłu stworzenia muzeum etnograficznego, które miałoby chronić i prezentować ginące zabytki kultury ludowej regionu.
W 1952 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ponownie wysunęło projekt budowy skansenu, tym razem w nowo powstającym Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie. Prace przygotowawcze trwały kilkanaście lat, a pierwsze obiekty przeniesiono na teren przyszłego muzeum w 1964 roku. W 1975 roku otwarto dla zwiedzających Górnośląski Park Etnograficzny, a w kolejnych dekadach ekspozycja stale się rozrastała, obejmując dziś 78 obiektów z różnych części regionu.
Wśród starych zagród i drewnianych zabytków
Muzeum pełni dziś wielorakie funkcje. Z jednej strony jest strażnikiem materialnych świadectw przeszłości, a z drugiej – miejscem, w którym dawne tradycje i zwyczaje zyskują nowe życie. Na terenie o powierzchni około 33 hektarów można zobaczyć zarówno chłopskie zagrody, spichlerze, stodoły i kuźnie, jak i obiekty sakralne, takie jak zabytkowe drewniane kościoły czy kapliczki. Przestrzeń została zaaranżowana w taki sposób, aby odzwierciedlała autentyczny krajobraz wiejski – z drogami, ogrodami, zagrodami, łąkami i stawami. Wnętrza budynków wyposażone są w oryginalne meble, naczynia, narzędzia i przedmioty codziennego użytku, które pozwalają zwiedzającym zrozumieć rytm życia dawnej wsi, jej pracę, wierzenia i zwyczaje. Jako jedno z nielicznych muzeów na wolnym powietrzu ma układ parkowy, oferując wygodną trasę zwiedzania aleją asfaltową, biegnącą wokół ekspozycji.
Zagroda z Dziećkowic – przykład tradycyjnej architektury wiejskiej regionu
Seminaria, publikacje i warsztaty
Misją muzeum jest ochrona dziedzictwa materialnego i niematerialnego Górnego Śląska oraz Zagłębia Dąbrowskiego, a także popularyzacja wiedzy o tradycji i historii lokalnej. W praktyce oznacza to nie tylko przenoszenie i konserwację zabytków architektury drewnianej, lecz także badania nad dawnym rzemiosłem, sztuką ludową, zwyczajami i gwarą. Muzeum prowadzi własne prace naukowe, organizuje konferencje i seminaria, a także wydaje publikacje. Współpracuje z wieloma instytucjami naukowymi i kulturalnymi w Polsce, w tym z Narodowym Instytutem Kultury i Dziedzictwa Wsi, z którym realizuje projekt „Etnomozaika” – program dokumentujący współczesne formy kultury ludowej.
Wnętrze dawnej chaty – codzienność śląskiej wsi sprzed lat
Muzeum dokumentuje także ginące przejawy kultury niematerialnej, takie jak pieśni, tańce, zwyczaje obrzędowe i gwarę, chroniąc nie tylko budynki, lecz także duchowy wymiar dziedzic- twa regionu.
Szczególne miejsce w działalności muzeum zajmuje edukacja. Górnośląski Park Etnograficzny od lat prowadzi bogaty program lekcji muzealnych i warsztatów skierowanych do dzieci, młodzieży oraz dorosłych. Uczestnicy mogą brać udział w zajęciach poświęconych dawnym zawodom, obrzędom, świętom i tradycjom. Uczą się, jak wypiekać chleb, tkać płótno, wykonywać ozdoby ludowe czy malować na szkle. Zajęcia odbywają się często w autentycznych wnętrzach, co pozwala w pełni poczuć klimat dawnych czasów. Dużą popularnością cieszą się także warsztaty rodzinne i wydarzenia cykliczne, takie jak „Etnoferie”, które w czasie zimowych wakacji łączą zabawę z nauką o kulturze regionu.
Imprezy dla mieszkańców i turystów
Niemniej ważna jest rola muzeum w życiu kulturalnym i turystycznym regionu. Chorzowski skansen jest jedną z najczęściej odwiedzanych atrakcji województwa śląskiego. Co roku odbywają się tu dziesiątki imprez plenerowych, które łączą edukację z rozrywką. Największe z nich to Wielkanoc na Śląsku, Dzień rzemiosła i rękodzieła, Dzień Kartofla, Dzień Miodu czy Śląsko Wilijo. Wydarzenia te przyciągają tłumy mieszkańców regionu, turystów i całe rodziny. Podczas festynów można spróbować tradycyjnych potraw, posłuchać muzyki ludowej, obejrzeć występy zespołów folklorystycznych i spotkać twórców ludowych, prezentujących swoje rzemiosło. W ten sposób muzeum nie tylko przypomina o dawnych obyczajach, ale też buduje poczucie wspólnoty i tożsamości kulturowej współczesnych mieszkańców Śląska.
Dygająca Kapela – żywa tradycja muzyki ludowej
W regionie kojarzonym głównie z przemysłem Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie przypomina o jego dawnym, rolniczym i wiejskim obliczu. Jest miejscem wyciszenia, kontaktu z naturą i tradycją, a jednocześnie przestrzenią integrującą pokolenia i budującą świadomość historyczną.
W ostatnich latach muzeum rozwija swoją ofertę – powiększany jest teren ekspozycji, wprowadzane są audioprzewodniki oraz realizowane projekty digitalizacyjne. Choć wyzwań nie brakuje, placówka pozostaje instytucją nowoczesną w działaniu i wierną swojej misji.
W rytmie czterech pór roku – kalendarium imprez
Przyroda od wieków porządkowała na wsi pracę, obrzędy, święta i codzienne zajęcia. Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie” nawiązuje do tego cyklu, tworząc kalendarz wydarzeń łączących edukację, zabawę i tradycję. W pierwszym półroczu 2026 roku odbyły się tu m.in. prezentacje zwyczajów zapustnych i wielkanocnych, pokazy rzemiosł oraz spotkania przybliżające codzienne życie dawnej wsi, a 20 czerwca – wydarzenie „Noc Świętojańska”, z obrzędami sobótkowymi i puszczaniem wianków.
W drugiej połowie 2026 roku zaplanowano:
- 5 lipca – Dzień Miodu Spotkanie poświęcone tradycyjnym metodom pozyskiwania miodu i historii pszczelarstwa. W programie prelekcje, pokazy oraz „żywa pasieka”, pozwalająca z bliska poznać pracę pszczół i pszczelarzy.
Współorganizatorem wydarzenia jest Śląski Związek Pszczelarzy w Katowicach.
- 2 sierpnia – Jarmark Produktów Tradycyjnych Wydarzenie promujące śląskie potrawy i produkty regionalne wpisane na Listę Produktów Tradycyjnych Województwa Śląskiego. Impreza łączy kier- masz z występami zespołów muzycznych. Tegoroczną edycję uświetni pokaz gotowania Remigiusza Rączki, popularyzujący regionalną kuchnię i dawne smaki.
- 24 sierpnia – O zbożach, chlebie i ziołach Impreza poświęcona dawnym pracom polowym i tradycjom dożynkowym. Program obejmuje warsztaty mielenia mąki w żarnach, tworzenia zielników i mieszanek ziołowych, a także wykłady z historii młynarstwa i ziołolecznictwa. Uczestnicy poznają znaczenie zbóż i chleba w kulturze ludowej oraz wezmą udział w korowodzie dożynkowym. Całość uzupełni święto zup – potraw, które przez wieki stanowiły podstawę wiejskiej kuchni.
- 6 września – Wieś tańczy i śpiewa Wydarzenie poświęcone muzycznemu dziedzictwu wsi oraz tradycjom weselnym Górnego Śląska i Za- głębia Dąbrowskiego. Program obejmuje warsztaty śpiewacze, inscenizacje obrzędów towarzyszących weselom, m.in. oczepiny oraz potańcówkę. Zaplanowano też warsztaty rękodzielnicze, nawiązujące do kultury ludowej regionu.
- 20 września – Dzień Kartofla Jesienne święto ziemniaka i dawnych prac gospodarskich. W programie wykopki, pokaz kiszenia kapusty oraz prelekcje poświęcone życiu na wsi w okresie jesieni i przedzimia. Warsztaty kulinarne z kartoflem w roli głównej uzupełni jarmark rękodzielniczy. Na uczestników czekają tradycyjne potrawy przygotowane przez Koła Gospodyń Wiejskich i wystawców: prażonki, zapiekanki, placki ziemniaczane, babki, kartoflanka, pierogi i wiele innych regionalnych przysmaków.
- 13 grudnia – Śląsko Wilijo Wydarzenie wprowadzające w atmosferę świąt Bożego Narodzenia, prezentujące dawne zwyczaje i obrzędy świąteczne. Program obejmuje warsztaty wykonywania ozdób choinkowych i świątecznych, pochód kolędniczy oraz jasełka.
To także doskonała okazja do poznania smaku tradycyjnych potraw wigilijnych charakterystycznych dla Górnego Śląska.
Tekst Marcin Gaweł
Politolog, specjalista w zakresie polityki społecznej, absolwent Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Kierownik Działu Promocji i Organizacji Imprez w Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie”. Przez 17 lat związany z administracją samorządową, m.in. z Urzędem Marszałkowskim Województwa Śląskiego, gdzie kierował Biurem Prasowym.
Zdjęcia archiwum MGPE
