Bazylika katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu – najstarszy gotycki kościół miasta, miejsce chrztu Mikołaja Kopernika
Ziemię chełmińską można poznawać na wiele sposobów, ale odznaka „Szlakiem kościołów gotyckich ziemi chełmińskiej” zachęca do wędrowania szczególnie uważnego. Jej kanon obejmuje aż 101 obiektów sakralnych
– 10 świątyń grupy A i 91 grupy B – a więc tworzy imponującą sieć miejsc, dzięki którym region odkrywa się nie tylko przez zabytki, lecz także przez historię, krajobraz i lokalną pamięć.
To nie jest propozycja na jedną wycieczkę. To raczej dłuższa, krajoznawcza podróż przez miasta i miasteczka, przez wsie i dawne parafie, przez miejsca oczywiste i takie, do których bez tej odznaki wielu turystów zapewne nigdy by nie dotarło.
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów tych świątyń są okna maswerkowe. Ich ostrołukowe zamknięcia i dekoracyjne kamienne podziały nadają gotyckim bryłom lekkość oraz rytm, który do dziś zachwyca miłośników dawnej architektury. Nieprzypadkowo właśnie ten motyw został wykorzystany w projekcie odznaki. Jej projekt graficzny, autorstwa Henryka Pasika, trafnie nawiązuje do gotyckiego detalu, zamieniając formę okna w wyrazisty znak krajoznawczy. To bardzo udane połączenie sztuki użytkowej i regionalnej tożsamości – mała odznaka staje się tu syntetycznym obrazem całego szlaku.
Śladami Kopernika i dawnych miast
Na trasie nie sposób pominąć toruńskiej Bazyliki Katedralnej św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, znanej powszechnie jako kościół św. Janów.
To właśnie tutaj chrzest otrzymał Mikołaj Kopernik. Sama świątynia, najstarszy gotycki kościół Torunia, od wieków dominuje w panoramie miasta od strony Wisły. W jej wnętrzu i otoczeniu historia architektury splata się z historią nauki, a dodatkowym symbolem tego miejsca pozostaje słynny Tuba Dei – największy gotycki dzwon w Polsce.
Równie interesujący trop kopernikański odnajdujemy w Grudziądzu. To właśnie tutaj, 21 marca 1522 roku, podczas sejmiku Prus Królewskich, Mikołaj Kopernik wygłosił traktat De aestimatione monetae, czyli O szacunku monety. W pamięci miasta wydarzenie to pozostaje jednym z najważniejszych śladów obecności astronoma i myśliciela ekonomicznego. W ten sposób okolice Bazyliki św. Mikołaja i średniowiecznego centrum Grudziądza przypominają, że wędrówka szlakiem gotyckich kościołów prowadzi nie tylko do zabytków architektury, ale również do miejsc, w których rodziły się idee o znaczeniu znacznie szerszym niż lokalne.
Miejsca, które zostają w pamięci
Warto zatrzymać się także w Chełmnie, gdzie monumentalna fara zachwyca skalą i detalem, a zarazem przypomina, że gotyk ziemi chełmińskiej łączy w sobie piękno architektury i bogactwo lokalnych tradycji. Szczególną ciekawostką są przechowywane tu relikwie św. Walentego, dzięki którym Chełmno zyskało miano miasta zakochanych.
Uwagę przyciąga również słynna „meluzyna” – XVII-wieczny element wyposażenia w formie jeleniej głowy, od pokoleń uznawany za miejscowy „przepowiadacz pogody”. To jeden z tych drobnych, a zarazem bardzo charakterystycznych szczegółów, które sprawiają, że świątynię pamięta się nie tylko jako wielki zabytek, lecz także jako miejsce pełne lokalnych opowieści.
Fara w Chełmnie – gotycki kościół z bogatymi detalami i relikwiami św. Walentego
Podobnie jest w Chełmży, Brodnicy i wielu innych miejscowościach, w których ostrołukowe okna, sklepienia, portale i wieże do dziś stanowią najcenniejszy znak dawnej świetności. Ciekawie wypada także Niedźwiedź z gotyckim Kościołem św. Jerzego – miejscowość o nazwie, która sama przyciąga uwagę. Średniowieczne zapisy notują ją w kilku dawnych formach, m.in. Berenwalde, Bernwald czy późniejsze Niedzwiecz, co pokazuje, jak głęboko lokalna historia i język zakorzenione są w pejzażu ziemi chełmińskiej.
Ciekawostką na szlaku jest również Kościół Świętych Kosmy i Damiana w Okoninie. Świątynia pojawiła się w serialu Samochodzik i templariusze, gdzie okolica „zagrała” filmowe Kortumowo.
To właśnie tutaj ulokowano większość scen związanych z tajemniczym kościołem, a widzowie do dziś pamiętają legendę o chrzcielnicy skrywającej wejście do podziemi. Filmowa chrzcielnica była jednak tylko rekwizytem przygotowanym na potrzeby zdjęć, co nie zmienia faktu, że miejsce zyskało dzięki serialowi dodatkowy, bardzo sympatyczny wymiar kulturowy.
Zdobywanie tej odznaki jest więc czymś znacznie więcej niż kolekcjonerskim wyzwaniem. To zaproszenie do odkrywania ziemi chełmińskiej przez detal, historię i piękno gotyku – spokojnie, uważnie, z satysfakcją, że z każdą kolejną świątynią lepiej rozumie się region. Właśnie w tym tkwi największa wartość tej odznaki: prowadzi nie tylko do kościołów, lecz także do głębszego spotkania z krajobrazem kulturowym jednej z najciekawszych części dawnej ziemi chełmińskiej.
Tekst i zdjęcia Jacek Treichel
Instruktor Krajoznawstwa Polski PTTK, społeczny opiekun zabytków, falerysta – Zasłużony Kolekcjoner Krajoznawca, Oddział PTTK im. ks. ppłk. dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu.
Odznaka inspirowana gotyckimi maswerkami – charakterystycznym detalem architektury ziemi chełmińskiej
Regulamin odznaki oraz pełna lista obiektów dostępne są na stronie
https://pttk.pl/wp-content/uploads/2024/01/Szlakiem_ kosciolow_gotyckich_ziemi_chelminskiej.pdf
