Frombork – monumentalny zespół katedralny górujący nad miastem
Wielu turystów planuje wycieczki, obierając określony klucz doboru odwiedzanych miejsc i obiektów. U osób zainteresowanych zabytkami na czele listy powinny się znaleźć pomniki historii, a więc obiekty uznawane za szczególnie znaczące dla dziedzictwa kulturowego. Na Warmii i Mazurach jest takich pomników siedem.
Status pomnika historii przyznaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej obiektom o wyjątkowej wartości historycznej i naukowej oraz największym znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego danego regionu i całego kraju. Uhonorowane zabytki odzwierciedlają bogactwo i różnorodność tego dziedzictwa i stanowią ważne świadectwo dziejów.
Wśród pierwszych pomników historii, ustanowionych w 1994 roku, znalazł się zespół katedralny we Fromborku. Obecnie na liście jest ponad 130 obiektów, a wśród nich siedem zlokalizowanych na Warmii i Mazurach. Status ten otrzymały kolejno: Pole Bitwy pod Grunwaldem (2010), Kanał Elbląski (2011), zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim (2018), sanktuarium pielgrzymkowe w Świętej Lipce (2018), Sanktuarium Matki Pokoju w Stoczku Klasztornym (2022) i zamek kapituły warmińskiej w Olsztynie (2023). W 2025 roku został złożony wniosek o uznanie za pomnik historii kolejnego obiektu – sanktuarium maryjnego w Gietrzwałdzie.
Frombork – zespół katedralny
Wkomponowany we wzgórze kompleks stanowi unikatowy przykład średniowiecznej warowni katedralnej (1329–1388). Góruje nad nim gotycka Archikatedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Andrzeja – największy kościół Warmii (długość 90 m, wysokość 16,5 m). W jej wyposażeniu zwracają uwagę m.in. późnogotycki ołtarz główny oraz barokowy prospekt organowy. Jest tutaj również grób Mikołaja Kopernika, astronoma i kanonika warmińskiego, który żył i pracował we Fromborku przez 30 lat (1510–1543 z przerwami).
Inne elementy zespołu to m.in. dawna dzwonnica zwana Wieżą Radziejowskiego (z planetarium i tarasem widokowym) oraz pałac biskupi, w którym ma siedzibę Muzeum Mikołaja Kopernika.
W kompleksie działa również Muzeum Pomnika Historii Frombork Zespół Katedralny, które udostępnia do zwiedzania m.in. archikatedrę.
Grunwald – Pole Bitwy
Pola Grunwaldu to miejsce jednej z największych bitew europejskiego średniowiecza. 15 lipca 1410 roku sprzymierzone wojska polsko-litewskie odniosły tu zwycięstwo nad siłami zakonu krzyżackiego.
Obecnie w miejscu starcia, na wzgórzu, wznosi się monumentalny Pomnik Bitwy Grunwaldzkiej: gra- nitowe głowy dwóch rycerzy oraz stalowe maszty (o wysokości 30 m) symbolizujące chorągwie. U stóp wzgórza wybudowano nowoczesną siedzibę Muzeum Bitwy pod Grunwaldem z około 1300 m2 powierzchni wystawienniczej, biblioteką i salą do walk rycerskich. Inne elementy kompleksu to m.in. ruiny kaplicy wzniesionej w 1411 roku w miejscu śmierci wielkiego mistrza oraz pozostałości krakowskiego pomnika grunwaldzkiego ufundowanego przez Ignacego Paderewskiego w 1910 roku. Co roku na Polach Grunwaldu są organizowane inscenizacje bitwy, przyciągające dziesiątki tysięcy widzów.
Kanał Elbląski
Łączący Pojezierze Iławskie z Zalewem Wiślanym kanał jest unikatowym w skali świata zabytkiem hydrotechniki (1844–1881). Dla pokonania liczącej około 100 m różnicy poziomów wybudowano pięć pochylni (Buczyniec, Kąty, Oleśnica, Jelenie, Całuny) z tzw. suchym grzbietem, na których ułożono tory. Jednostki pływające przejeżdżają po nich na wózkach, napędzanych siłą spadku wody. Aby zniwelować mniejsze różnice poziomów, na kanale wybudowano także cztery śluzy (Miłomłyn, Zielona, Ostróda, Mała Ruś). W poprzek Jeziora Karnickiego usypano groblę, którą poprowadzono kanał. Główna droga wodna, łącząca Ostródę z Elblągiem, liczy 84 km, ale wraz z pozostałymi odcinkami (m.in. do Iławy, Zalewa, Starych Jabłonek) długość systemu to około 152 km.
W sezonie letnim po kanale kursują statki turystyczne, a przy pochylni Buczyniec działa kameralne muzeum – Izba Historii Kanału Elbląskiego.
Podczas rejsu Kanałem Elbląskim statki „płyną” również po trawie dzięki systemowi pochylni
Lidzbark Warmiński – zamek biskupów warmińskich
Gotycką warownię o formie regularnego czworoboku wzniesiono w widłach Łyny i Symsarny (1350–1401). Zachowała się do dziś jako jedna z niewielu jej podobnych, a seria rewitalizacji przywróciła jej dawny kształt. Dziedziniec budowli otaczają efektowne krużganki, co przyniosło jej miano Wawelu Północy. Spośród jej wnętrz szczególne wrażenie robią Wielki Refektarz (o długości 27 m i szerokości 9 m), którego ścianę zdobi fryz z herbami biskupów warmińskich, oraz kaplica św. Katarzyny z rokokowym wyposażeniem. Obecnie w zamku działa muzeum ze stałą ekspozycją poświęconą jego wybitnym mieszkańcom: Mikołajowi Kopernikowi oraz biskupom warmińskim, m.in. Ignacemu Krasickiemu, nazywanemu księciem poetów polskich. Pozostałe wystawy prezentują sztukę gotycką, malarstwo, uzbrojenie i numizmaty.
Gotycki zamek biskupi w Lidzbarku Warmińskim, zwany Wawelem Północy
Święta Lipka – sanktuarium pielgrzymkowe
Choć Święta Lipka leży na Mazurach, kulturowo przynależy do Warmii. Od czasów średniowiecza rozwijał się tu kult maryjny związany z legendą o cudownej figurce. W miejscu, w którym miała wisieć, zbudowano kapliczkę, a później barokową Bazylikę Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny (1687–1693). Później do kościoła dobudowano czworokątny krużganek z narożnymi kaplicami, a na terenie sanktuarium wzniesiono dom zakonny jezuitów. W świątyni znajdują się m.in. organy z początku XVIII wieku z ruchomymi figurkami oraz pochodzący z tego samego okresu ołtarz główny z obrazem Matki Bożej z 1640 roku. Od wieków sanktuarium jest celem pielgrzymek, co przyniosło mu miano Częstochowy Północy. Ze Świętej Lipki do Reszla wiedzie trakt pielgrzymkowy (6 km) z barokowymi kapliczkami różańcowymi.
Stoczek Klasztorny – Sanktuarium Matki Pokoju
Najważniejszym elementem barokowego zespołu jest Kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Świątynia w formie rotundy powstała w latach 1639–1641. Potem dobudowano do niej klasztor bernardynów, a wokół niej – cztery kaplice oraz krużganki, wzorując się na Świętej Lipce.
Obecnie sanktuarium stanowi zamknięty kompleks ze świątynią w centrum. Jej wnętrze jest bogato zdobione malowidłami. Znajduje się w nim m.in. ołtarz główny z 1713 roku z kopią obrazu Matki Boskiej Salus Populi Romani, dwa ołtarze boczne, żelazna ambona, chór z organami z XVII wieku. W latach 1953–1954 władze PRL więziły w klasztorze prymasa Stefana Wyszyńskiego. Przypomina o tym kameralna ekspozycja muzealna.
Olsztyn – zamek kapituły warmińskiej
Okazałą budowlę na planie czworoboku zlokalizowano w zakolu Łyny i rozbudowywano w kilku fazach (od 1346 roku do połowy XV wieku). W okresie baroku do dwóch skrzydeł gotyckich dobudowano reprezentacyjne skrzydło mieszkalne.
Wyróżnikiem olsztyńskiej warowni są zachowane średniowieczne hurdycje. W zamku urzędował administrator dóbr ziemskich kapituły warmińskiej, którą to funkcję przez kilka lat (1516–1521 z krótką przerwą) pełnił Mikołaj Kopernik.
Pamiątką po jego pobycie jest wykonana jego ręką na ścianie krużganku tablica astronomiczna. Obecnie zamek jest siedzibą Muzeum Warmii i Mazur, prezentującego zbiory z zakresu archeologii i historii regionu, sztuki dawnej i współczesnej. Nad budowlą góruje wieża, na której udostępniono punkt widokowy.
Tekst Rafał Śliwiak
Pracownik Departamentu Turystyki i Sportu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Warmińsko-Mazurskiego. Miłośnik turystyki kajakowej i rowerowej.
Zdjęcia Archiwum Urzędu Marszałkowskiego Województwa Warmińsko-Mazurskiego
