Pomnik Praskiej Kapeli Podwórkowej przypomina o muzycznych tradycjach i warszawskim folklorze fot. Adrian Grycuk/CC BY-SA 3.0 PL/Wikimedia Commons
Praga to dzielnica, którą ominęła zarówno destrukcja czasów II wojny, jak i peerelowska modernizacja, której częścią było wyburzanie starej tkanki miejskiej. To jedyna tak dobrze zachowana część Warszawy z przełomu wieków XIX i XX.
Historyczna Praga, będąca częścią dzielnicy Praga-Północ, to nie cała Warszawa prawo- brzeżna. Zabytki i historia Grochowa, Saskiej Kępy czy Kamionka zasługują na osobne artykuły i wyprawy.
O Pradze mówi się, że to dzielnica najmniej zniszczona w czasie wojny. Nie jest to do końca prawdą, bowiem Żoliborz, Ochota czy Mokotów także nie zostały całkiem zrównane z ziemią. Jednak budynki, które tam przetrwały, zbudowano głównie przed II wojną światową, zaś na Pradze zachowało się bardzo wiele starszych, nawet z XIX wieku. To dlatego sceny z warszawskiego getta w filmie „Pianista” kręcono właśnie tutaj.
Plac Wileński – serce historycznej Pragi
Spacer wokół centrum dzielnicy warto rozpocząć na Placu Wileńskim. Jest on dla Pragi tym, czym dla Warszawy okolice Ronda Dmowskiego i Pałacu Kul- tury i Nauki. Do niedawna o miejscu tym mówiono „przy Czterech Śpiących”. Określenie pochodziło od potocznej nazwy Pomnika Braterstwa Broni. Zdemontowano go w 2011 roku i miał wrócić na nowy cokół po otwarciu stacji II linii metra pod placem. Nie wrócił. Zamiast tego upamiętniono tu rzeź Pragi dokonaną przez wojska generała Aleksandra Suworowa 4 listopada 1794 roku, zaś pomnik trafił do Muzeum Historii Polski. Rzeźba stała na osi szarego gmachu Dyrekcji Kolei Państwowych zaprojektowanego przez Mariana Lalewicza, który oddano do użytku w 1928 roku. Klasycyzujący budynek z portykami i pilastrami skrywa wspaniałe wnętrza w stylistyce art déco. Tutaj pod koniec wojny znalazł siedzibę komunistyczny Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. W oficynie budynku pod adresem Wileńska 2/4 w październiku 1944 roku powstała redakcja „Życia Warszawy”. W tym samym czasie w Instytucie Tele- i Radiotechnicznym przy ulicy Ratuszowej 11 wznowiono prace nad telewizją, zaś z kamienicy przy Targowej 63 zaczęło znów nadawać Polskie Radio.
Praga wielu kultur i symboli
Przy Placu Wileńskim znajduje się też Katedra Metropolitalna św. Marii Magdaleny, najważniej- sza świątynia Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Erygowana w 1869 roku jest zarazem najstarszą zachowaną cerkwią w Warszawie.
Tamta dekada była dla Pragi przełomowa, ponieważ zbudowano wtedy Most Aleksandryjski, pierwszą od XVI wieku stałą przeprawę przez
Wisłę w Warszawie, na którego filarach stoi obecnie Most Śląsko-Dąbrowski. Wtedy też otwarto Dworzec Petersburski – jego następcą jest dzisiejszy Wileński. Łączył wówczas Pragę i Warszawę ze stolicą Cesarstwa. W tamtych latach oddano też do użytku mieszkańcom Park Praski.
Wschodnioeuropejskie klimaty reprezentowały niedźwiedzie, które do 2020 roku przechadzały się na wybiegu nieopodal. Anonsowały przedwojenny, położony za parkiem, ogród zoologiczny, naj- popularniejszą w dzielnicy atrakcję turystyczną.Równie ikoniczna jak cerkiew jest katolicka Katedra pw. św. Michała Archanioła i św. Floriana Męczennika. Ten drugi jest patronem strażaków i przewodników miejskich, być może dlatego, że i jedni, i drudzy leją wodę. Katedrę celowo zniszczyli Niemcy po powstaniu warszawskim, które na Pradze trwało tylko kilka dni. Obok świątyni można zjeść niedrogi obiad w Barze Mlecznym „Rusałka”, który zachował wystrój z minionej epoki.
Katedra pw. św. Michała Archanioła i św. Floriana Męczennika jedna z bardziej rozpoznawalnych świątyń prawobrzeżnej Warszawy fot. Kapitel, CC BY-SA 4.0 Wikimedia Commons
Ślady żydowskiej Pragi
Przed wojną jedną czwartą mieszkańców Pragi stanowili Żydzi. Na terenie dzielnicy pozostało po nich znacznie więcej pamiątek niż w lewobrzeżnej dzielnicy żydowskiej. W latach 20. XX wieku zbudowano tu akademik oraz sierociniec – oba z charakterystycznymi elementami neorenesansowymi. W tym ostatnim od lat działa dziecięcy Teatr Baj. Obok znajdziemy budynek z elewacją z czerwonej cegły, w którym zachowały się urządzenia mykwy, czyli żydowskiej łaźni rytualnej. Wnętrza synagogi można obejrzeć na wystawie stałej w pobliskim Muzeum Warszawskiej Pragi. Stojący nieopodal Pomnik Praskiej Kapeli Podwórkowej przypomina o miejskim folklorze, który przetrwał w muzyce dawnych i współczesnych zespołów oraz w uchwytnych dla wyrobionego ucha elementach gwary.
Dom Pod Sowami – niezwykła kamienica dawnej Warszawy fot. Emil Żurawski
Kamienice i legenda Bazaru Różyckiego
Kamienica Pod Sowami ma elewację wyjątkową w skali całego miasta. Oprócz sów na zwieńczeniu fasady zdobią ją m.in. smoki i medaliony z nie- toperzami. Równie interesujący jest dom przy ulicy Kłopotowskiego 37, jeden z kilku w mieście z zachowaną w całości secesyjną elewacją i wspaniałą spiralną klatką schodową. Naprzeciw niego w tym roku odzyskała po półwieczu wystrój kamienica z 1896 roku, wyróżniająca się elementami neogotyckimi zestawionymi z klinkierową cegłą. Kamienica stoi na rogu ulic Targowej i Ząbkowskiej, na tyłach której, z bramami od Targowej, Ząbkowskiej, Brzeskiej, a także Kępnej (niedokończony krótki odcinek na wprost wylotu na Targową), znajduje się legendarny Bazar Różyckiego. Za komuny znał go każdy dorosły Polak, dziś czeka na dobry projekt rewitalizacyjny. Warto go odwiedzić nie tylko dla butów polskiej produkcji, artykułów spożywczych czy staroci, ale też dla żywej atmosfery. Tu się przychodzi do człowieka, a nie tylko po rzeczy. Wizytę warto uczcić najlepszymi pyzami, sprzedawanymi, jak za złotej epoki popularnego Różyca, w słoikach.
Mural „Wielka Gęś” – symbol współczesnej odsłony ulicy Brzeskiej fot. Adrian Grycuk/CC BY-SA 3.0 PL/Wikimedia Commons
Ząbkowska jako znak nowych czasów
Ulica Ząbkowska stała się symbolem przemian dzielnicy, rozpoczętych w XXI wieku. Tamte czasy przypominają wyremontowane elewacje kamienic oraz kawiarnie, z których najstarsza była „Klitka”, będąca zakładem fotograficznym, przeniesiona na ul. Stalową 18. W tym samym 2006 roku otworzyły się „Łysy Pingwin” i „W Oparach Absurdu”. Ten pierwszy działał do maja 2025, a obecnie funkcjonuje jako „Letni Ogród Łysego Pingwina” ze sceną plenerową. Popularne „Opary” będą na Ząbkowskiej do końca sierpnia, a dalszy ich los zależy od możliwości przedłużenia umowy najmu lokalu z miastem. Jest jeszcze legenda o pokolenie starsza od wymienionych czyli Bar Mleczny „Ząbkowski”.
W pobliżu znajdziemy wiele lokali ze świetnym wystrojem i atmosferą oraz ofertą koncertów, wystaw i innych wydarzeń. Od ulicy Ząbkowskiej odbija Brzeska. Gęsto zabudowana kamienicami z podwórzami-studniami – niektóre mają aż trzy takie podwórka – pozwala uzmysłowić sobie skalę przemian, jakie ostatnio zachodzą w tej okolicy. Pierzeja Brzeskiej po nieparzystej stronie wygląda tak jak przed dwudziestoma laty prawie cała Praga.
Ulica Ząbkowska – najbardziej znana ulica Pragi fot. Adrian Grycuk/CC BY-SA 3.0 PL/Wikimedia Commons
Mural „Wielka Gęś” powstał w 2012 roku w związku z Mistrzostwami Europy w Piłce Nożnej, naprzeciw niego wciąż stoi dawny pawilon klubu „Offside”, który dziś warto odwiedzić na ul. Wileńskiej 23. To tutaj powstał klub sportowy AKS Zły – nazwa inspirowana jest głośną powieścią Leopolda Tyrmanda z lat 50., której część rozgrywa się na Pradze. Na trybunach przy ulicy Kawęczyńskiej jest wysoka frekwencja, a doping ma charakter zorganizowany. Spotkamy tam rodziny z dziećmi, bo wydarzenia odbywają się w atmosferze pozbawionej słownej agresji, dyskryminacji, a nawet nieparlamentarnego słownictwa. Nowsze trendy transformacji dzielnicy ucieleśnia Fabryka Wódek Koneser. Od początku XXI wieku nie produkuje już trunków. Przez dekadę w budynkach działały galerie, kawiarnie, odbywały się także wydarzenia kulturalne, na przy- kład koncerty. Potem zabytkowe obiekty starannie wyremontowano i zaadaptowano do nowych funkcji – powstały tu m.in. restauracje, sklepy, hotel, biura i mieszkania. Wydarzenia kulturalne odbywają się nadal, warto odwiedzić też Muzeum Polskiej Wódki z tarasem na dachu.
Tekst Karol Bulski
Wychowany na prawobrzeżnym Gocławiu, mieszka na Pradze. Współzałożyciel Praskiej Ferajny. Publikował m.in. w „Skarpie Warszawskiej”, prowadził audycję varsavianistyczną w Radiu Praga. Licencjonowany przewodnik miejski i pilot wycieczek.
