Ogrodzieniec – ruiny zamku i tablica pamiątkowa fot. Jacek Treichel
Odznaka „Szlakami Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego” należy do tych propozycji, które prowadzą nie tylko po mapie, ale również przez pamięć środowiska. Zachęca do odkrywania miejsc związanych z narodzinami idei i postaciami, które ją tworzyły.
Odznaka „Szlakami Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego” zaprasza na szlak śladami historii PTK
Ustanowiona przez Oddział PTTK w Szamotułach z okazji 100. rocznicy powstania Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i pierwszej wycieczki PTK. Wznowiono ją w jubileuszowym roku 120-lecia Towarzystwa.
Od 1 stycznia 2026 roku ponownie można ją zdobywać – i to bezterminowo. Co w niej wyjątkowego? Nie dotyczy tylko jednego regionu czy typu obiektów. Zachęca, by szukać miejsc związanych z ideą krajoznawstwa: dawnych siedzib, tablic pamiątkowych, budynków przypominających o wybitnych działaczach, a także punktów-symboli, bez których historia PTK byłaby niepełna.
Tu narodziła się idea
Naturalnym początkiem tej opowieści pozostaje Warszawa. Przy Krakowskim Przedmieściu 66, w gmachu dawnego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, powołano Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Tablica pamiątkowa na jednym z filarów przypomina więc nie tylko konkretny adres, lecz także atmosferę początku XX wieku, gdy poznawanie kraju stawało się formą nowoczesnego, świadomego patriotyzmu. Właśnie takie miejsca najlepiej pokazują, że PTK było czymś więcej niż stowarzyszeniem wycieczkowym – ruchem społecznym, który uczył patrzeć na Polskę uważnie, odpowiedzialnie i z szacunkiem dla jej dziedzictwa.
Tablica przy Krakowskim Przedmieściu 66 w Warszawie
Z Warszawą wiąże się także jeszcze jeden ślad tej historii – tablica przy dawnej „Kolejówce” przy ul. Szczęśliwickiej 56, upamiętniająca Aleksandra Janowskiego, człowieka, który stał się jednym z najważniejszych twórców polskiego krajoznawstwa. Potrafił nadać temu ruchowi wyrazisty ton – łączący wędrowanie, wiedzę o kraju i troskę o pamiątki przeszłości.
Taki punkt na szlaku ukazuje źródła postawy, z której później wyrastały kolejne inicjatywy Towarzystwa.
Na Szlaku Orlich Gniazd i skraju Kampinosu
Na południu Polski tę opowieść znakomicie dopełnia Ogrodzieniec. Ruiny zamku od lat zajmują w pamięci krajoznawczej miejsce wyjątkowe, a środowiskowa tradycja łączy je z ważnym impulsem prowadzącym Aleksan- dra Janowskiego ku idei powołania PTK. Ogro- dzieniec to efektowny zabytek na Szlaku Orlich Gniazd, lecz także miejsce-symbol, sku- piające emocje towarzyszące narodzinom polskiego krajoznawstwa zorganizowanego.
Nieprzypadkowo właśnie to miejsce wraca w opo- wieściach o początkach Towarzystwa, a tablica pamiątkowa na zamku pomaga ten związek odczy- tać również współczesnemu turyście.
Równie ważnym przystankiem jest Stara Dąbrowa w Puszczy Kampinoskiej. To tutaj znaj- duje się głaz z tablicą upamiętniającą pierwszą zorganizowaną wycieczkę PTK z 1907 roku – wydarzenie, które miało znaczenie o wiele większe niż tylko jednorazowy spacer. Był to dowód, że idee zapisane w statucie Towarzystwa potrafiły szybko przechodzić w działanie, a wspólne poznawanie kraju może jednoczyć ludzi wokół wiedzy, krajobrazu i historii. Ten pomnik działa dziś bardzo sugestywnie: skromny w formie, ale bogaty w treści, bo przypomina o chwili, gdy krajoznawstwo zaczęło wychodzić z sal odczytowych i muzeal- nych wprost na drogę.
Święta Katarzyna – pierwsze schronisko turystyczne w Królestwie Polskim
W tę samą opowieść dobrze wpisuje się także Święta Katarzyna w Górach Świętokrzyskich, gdzie z inicjatywy Aleksandra Janowskiego powstało pierwsze schronisko turystyczne
w Królestwie Polskim. Ten adres pokazuje jeszcze jeden ważny rys działalności PTK – umiejętność przekładania idei na konkretne rozwiązania służące turystom. Towarzystwo nie ograniczało się przecież do odczytów, publikacji i ochrony zabytków. Potrafiło także tworzyć praktyczne zaplecze dla wędrowania, budując podstawy późniejszej infrastruktury turystycznej.
Wciąż otwarty rozdział
Dzięki temu odznaka „Szlakami Polskiego Towa- rzystwa Krajoznawczego” to coś więcej niż kolekcjonerska pamiątka. Prowadzi do miejsc znaczących, uczy czytać pamięć zapisaną w tablicach, kamieniach, murach i dawnych adresach. Pokazuje, że historia PTK nie jest zamkniętym rozdziałem, lecz nadal żyje w przestrzeni Polski – od Warszawy, przez Kampinos, po Ogrodzieniec i Świętą Katarzynę. To, że od 2026 roku odznakę znów można zdobywać bezterminowo, dobrze współgra z jej ideą: prowadzi od obiektu do obiektu ku źródłom polskiego myślenia o krajoznawstwie.
Tekst i zdjęcia Jacek Treichel
Instruktor Krajoznawstwa Polski PTTK, społeczny opiekun zabytków, falerysta – Zasłużony Kolekcjoner Krajoznawca, Oddział PTTK im. ks. ppłk. dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu.
