Karpacka Troja pamięta pradawne dzieje

Skansen archeologiczny w Trzcinicy, niedaleko Jasła

Pierwsze skojarzenie z województwem podkar­packim to zwykle Bieszczady – jedne z najpiękniej­szych gór w Polsce. Ale region ten ma do zaofe­rowania znacznie więcej – także miejsca wciąż nieznane wielu turystom. Podczas gdy wszyscy od szkolnych lat znają Biskupin, w Trzcinicy koło Jasła odkryto stanowisko archeologiczne starsze od niego aż o 1400 lat!

W podkarpackiej Trzcinicy, niedaleko Jasła, zwie­dzać można jeden z najciekawszych skansenów archeologicznych w Polsce, nazwany nieprzypad­kowo Karpacką Troją. Miejsce to, podobnie jak grecka Troja, wielokrotnie upadało i odradzało się na przestrzeni wieków. To jednak nie jedyne powią­zanie – dawni mieszkańcy Trzcinicy znajdowali się pod silnym wpływem cywilizacji śródziemno­morskiej, z którą handlowali m.in. bałtyckim bursztynem.

Wały Królewskie i pradawne grodzisko
Wały Królewskie były znane lokalnej społeczności od dawna, choć przez wieki nikt nie zdawał sobie sprawy, jakie skrywają tajemnice. Strome zbocza i doliny nad rzeką Ropą idealnie nadawały się na grodzisko, które dzięki ukształtowaniu terenu mogło zapewniać bezpieczeństwo mieszkańcom. To właśnie tu, ponad 4000 lat temu, powstała osada uznawana dziś przez archeologów za naj­starszą obronną osadę odkrytą w Polsce.
Choć prace archeologiczne prowadzono tu już w XIX wieku, dopiero XX wiek przyniósł prze­łomowe odkrycia, ważne nie tylko dla Polski, lecz także dla całej Europy. Badania z lat 50. i 60. potwierdziły istnienie tutaj wczesnośrednio­wiecznego grodziska oraz ślady kultury mierza­nowickiej. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w latach 90. i na początku XXI wieku, kiedy bada­nia prowadzone przez Jana Gancarskiego ujawniły ślady osady kultury Otomani-Füzesabony – lud­ności, która nigdy wcześniej nie była spotykana tak daleko na północ od Karpat. Odkryto wówczas najstarszą w Polsce osadę obronną, liczącą ponad 4000 lat! To sensacyjne znalezisko całkowicie zmieniło wyobrażenia o osadnictwie na terenach dzisiejszej Polski i tej części Europy. W czasie gdy w Egipcie budowano piramidy, w Trzcinicy istniała już wysoko rozwinięta cywilizacja.

Tajemnice kultur sprzed 4000 lat
Podczas zaawansowanych prac archeologicznych prowadzonych pod koniec XX wieku i na przełomie XX i XXI wieku, z wykorzystaniem nowych techno­logii, odkryto, że tereny dzisiejszej Trzcinicy w latach 2000–1650 p.n.e. zamieszkiwała ludność grupy ple­szowskiej kultury mierzanowickiej. Później gród przejęła ludność kultury Otomani-Füzesabony, uznawanej za najbardziej rozwinięty krąg cywiliza­cyjny ówczesnej Europy. Odkrycia dokonano dzięki wykopaliskom zabudowań wczesnośredniowiecz­nych, pod którymi natrafiono na zwęglone pozosta­łości starszej osady. Otomani-Füzesabony tworzyli niezwykle zaawansowaną cywilizację – w Trzcinicy budowali solidne chaty o przemyślanej konstrukcji, potężne obwarowania, a także drogi, bramy wjaz­dowe i podgrodzie. Kres tej osadzie przyniósł potężny pożar w 1350 roku p.n.e.
Doskonała lokalizacja i ukształtowanie terenu zostały docenione ponownie po ponad dwóch tysiącach lat, gdy w VIII wieku n.e. tereny dzi­siejszej Trzcinicy zasiedlili Słowianie, tworząc tu nowy gród. Wykorzystali fragmenty dawnej osady, w tym wały obronne, budując jeden z najwięk­szych grodów słowiańskich na ziemiach polskich. Potężny gród zajmował ponad 3 ha powierzchni, otoczonej wałami o długości 1250 m. Do dziś w nie­których miejscach wały sięgają 10 m wysokości – stąd ich nazwa: Wały Królewskie. Kres tej osadzie przyniósł prawdopodobnie pożar oraz zawirowa­nia wojenne z czasów panowania Mieszka II.

Wały obronne Karpackiej Troi sięgają 10 m wysokości

Skansen w Trzcinicy
Skala i wartość odkryć w podkarpackiej Trzcinicy wymagały stworzenia wyjątkowego miejsca, w którym można by w pełni zanurzyć się w tej niezwykłej historii. Dlatego Jan Gancarski – ówcze­sny dyrektor Muzeum Podkarpackiego w Krośnie, prowadzący szeroko zakrojone badania archeolo­giczne w Trzcinicy od lat 90. XX wieku – podjął decyzję o budowie skansenu i nowoczesnej pla­cówki muzealnej.
W 2011 roku oficjalnie otwarto Skansen Arche­ologiczny „Karpacka Troja” w Trzcinicy, dokład­nie w miejscu, gdzie odkryto ślady niezwykłych cywilizacji sięgających 4000 lat wstecz. Można tu przenieść się do dawno zapomnianego świata i poznać tajemnice ludów, o których dotąd wie­dziano niewiele. Na terenie skansenu odkryto około 150 tysięcy przedmiotów – naczynia, cera­mikę, kości, narzędzia, a także monety, przedmioty kultu, broń i ozdoby. Zgromadzone zabytki można podziwiać w nowoczesnym pawilonie wystawo­wym, od którego najlepiej rozpocząć zwiedzanie obiektu. Wśród gablot pełnych wyjątkowych znalezisk archeologicznych przedstawiono także ciekawe sceny rodzajowe z życia dawnych miesz­kańców tych terenów. Doskonałym wprowadze­niem do zwiedzania skansenu jest wyświetlany tu film Trzcinica. Karpacka Troja, który szczegółowo pokazuje prace archeologiczne oraz pozwala prze­nieść się do świata dawnych cywilizacji.
Kompleks skansenu zajmuje rozległy teren o powierzchni aż 8 ha. Na przyjezdnych czekają zre­konstruowane grodzisko i park archeologiczny, sek­tor hodowlany oraz wieża widokowa. Z pawilonu wystawowego wchodzi się bezpośrednio do parku archeologicznego, gdzie można zobaczyć osadę kul­tury Otomani-Füzesabony. Odtworzono tu także potężne wały, kuźnię i słowiańską wioskę z IX wieku. Najbardziej imponującym elementem jest rekonstrukcja ponad 200 metrów wałów obron­nych wraz z bramami prowadzącymi do dawnego grodu w górnej części skansenu. Zwieńczeniem wizyty jest wejście na wieżę widokową, z której roztaczają się wspaniałe widoki nie tylko na skan­sen, lecz także na Beskid Niski.
Skansen Archeologiczny „Karpacka Troja” to bez wątpienia miejsce, które warto odwiedzić podczas pobytu w województwie podkarpackim. To jeden z najbardziej fascynujących skansenów w Pol­sce, wprowadzający w tajemniczy świat daw­nych cywilizacji, dotąd niespotykanych na tych ziemiach. To także najstarsze ślady osadnictwa w regionie. W sezonie letnim na terenie skansenu odbywa się wiele interesujących wydarzeń, w któ­rych warto wziąć udział. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują Festiwal Archeologiczny „Dwa Oblicza”, organizowany od lat w sierpniu, oraz Tur­nieje Łucznicze.

Teren grodziska można oglądać z 44-metrowej wieży widokowej

Tekst i zdjęcia Karolina Miller i Piotr Andruszko / Rude i Czarne Travel Blog
Twórcy bloga podróżniczego RudeiCzarne Travel Blog. Pochodzą z Krosna, od 2017 roku mieszkają na słonecznej Malcie. Autorzy interaktywnych przewodników po Malcie, Rzymie i województwie podkarpackim. W 2020 roku zdobyli tytuł Turystycznych Mistrzów Blogerów jako reprezentanci Podkarpackiego.