Bankowiec – największy budynek mieszkalny przedwojennej Gdyni, zaprojektowany przez Stanisława Ziołowskiego fot. Mateusz Leman
Gdyńska architektura nie ogranicza się do obiektów modernistycznych. Można odnaleźć tu również ślady wcześniejszych i późniejszych etapów rozwoju: od skromnej zabudowy wiejskiej, przez architekturę letniskową, aż po powojenne realizacje.
Najbardziej czytelnym śladem wiejskiego etapu rozwoju Gdyni jest ul. Starowiejska, nazywana dawniej Wiejską. Do dziś zachowały się tu nieliczne domy, które pozwalają wyobrazić sobie charakter dawnej zabudowy. Jednym z nich jest dom Franciszka Schroedera (ul. Starowiejska 10A) – parterowy budynek z wysokim dachem, wzniesiony w 1914 roku.
Kolejny to tzw. Domek Abrahama przy ul. Staro- wiejskiej 30, zbudowany w 1904 roku, z frontem ustawionym skośnie względem dzisiejszej ulicy, co przypomina o jej oryginalnym przebiegu. Domek zawdzięcza swoją nazwę Antoniemu Abrahamowi – znanemu działaczowi kaszubskiemu, który spędził tu ostatnie lata życia (1920–1923). Dziś ten niewielki ceglany budynek, mieszczący obecnie jedną z najlepszych w mieście restauracji, jest ważnym punktem na mapie Gdyni: łączy historię miasta z losami ludzi, którzy mieli wpływ na jego tożsamość.
Domek Abrahama z 1904 roku, związany z kaszubskim działaczem Antonim Abrahamem.
Dziś mieści restaurację, a jego bryła przypomina dawne czasy Gdyni fot. Bartłomiej Ponikiewski/Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków w Gdyni
Ślady rybackiej przeszłości
Innym przykładem wcześniejszej zabudowy Gdyni jest zachowana w centrum miasta, przy ul. Waszyngtona 28–30, dawna kolonia rybacka. To wzniesiony w latach 20. XX wieku dwukondygnacyjny budynek mieszkalny zaprojektowany z myślą o rodzinach kaszubskich rybaków. W pobliżu można zobaczyć trochę wcześniejszą, bo pochodzącą z początku XX wieku, zabudowę mieszkaniową związaną z lokalną społecznością rybacką – domy przy ul. S. Żeromskiego. Wzniesiono je w bliskim sąsiedztwie brzegu morskiego, nieopodal dzisiejszego Placu Kaszubskiego, czyli miejsca, w którym dawniej suszono sieci rybackie po połowach. Warto wspomnieć jeszcze o zlokalizowanej przy Placu Kaszubskim 7B rybackiej chacie Jana Losta. Można do niej dotrzeć m.in. przejściem w przyziemiu kamienicy Moderna z 2011 roku.
Ta rybacka chëcz ( po kaszubsku: dom, chałupa – przyp. red.) została wybudowana około 1890 roku przez rodzinę Skotzke. Od 1999 roku działa tu Cafe Strych – przytulna kawiarnia, do której warto zajrzeć podczas spaceru po tej części miasta. Początkowo lokal zajmował jedynie fragment budynku, jednak od 2005 roku udostępniony jest cały obiekt, z zachowanymi oryginalnymi fundamentami oraz konstrukcją ścian i stropów. Wnętrze, urządzone z dbałością o detale i wyposażone w autentyczne zabytkowe przedmioty, pozwala poczuć klimat dawnej osady rybackiej. Niedawna rewitalizacja sprawiła, że miejsce to stanowi atrakcyjny i żywy ślad rybackiej przeszłości Gdyni.
Cafe Strych w dawnej kolonii rybackiej z końca XIX wieku fot. materiały Cafe Strych
Wnętrze zachowuje oryginalne detale i atmosferę dawnych czasów fot. materiały Cafe Strych
Letniskowe wille i pensjonaty
Interesującym świadectwem wcześniejszych dziejów miasta pozostaje także architektura letniskowa Gdyni. Wzdłuż ul. 10 Lutego, dawnej ul. Kuracyjnej, zachowały się obiekty przypominające o kurortowym etapie rozwoju Gdyni. Jednym z nich jest sąsiadująca z CH „Batory” willa Ottona Müllera (ul. 10 Lutego 9), wzniesiona w 1925 roku, która jednak stosunkowo krótko pełniła funkcje letniskowe.
Po przeciwnej stronie ulicy, pod numerem 6, znajduje się willa Lucia, wybudowana w 1914 roku przez rodzinę Narzyńskich i przebudowana w latach 30.
XX wieku, w której nadal funkcjonuje pensjonat „Julia”. Przy skrzyżowaniu dzisiejszej ul. 10 Lutego i ul. Świętojańskiej Jan Radtke, późniejszy sołtys, wójt i radny Gdyni, wzniósł dom mieszkalny z pokojami gościnnymi dla letników (ul. 10 Lutego 2).
Budynek z 1912 roku, utrzymany w stylu szwajcarskim, wyróżnia się narożną wieżyczką oraz drewnianym wykuszem; mieszkał tu m.in. budowniczy gdyńskiego portu, inż. Tadeusz Wenda (1863–1948).
Tuż obok (ul. 10 Lutego 4) siostry Radtkego – Jadwiga i Waleska – prowadziły kolejny pensjonat we wzniesionym w 1924 roku budynku. Naprzeciwko domu wójta Radtkego znajdował się nieistniejący dziś pensjonat Plichtów, w którym w 1921 roku zatrzymał się Stefan Żeromski. Przykłady architektury letniskowej odnaleźć można także na Kamiennej Górze i w Orłowie, gdzie od końca XIX wieku powstawały wille i pensjonaty, łączące funkcje wypoczynkowe z reprezentacyjną formą.
Ulica Starowiejska – najstarsza ulica miasta, wciąż zachowująca ślady dawnej zabudowy fot. Andrzej Busler/www.czec.pl
Świadectwo marzeń o nowoczesnej Polsce
Historia Gdyni przybrała zawrotne tempo w latach 20. i 30. XX wieku: spokojna wieś przerodziła się w tętniące życiem letnisko, a następnie przeobraziła się w dynamicznie rozwijające się miasto portowe, stworzone od podstaw. Decyzja o budowie portu była jednym z najważniejszych momentów w dziejach miasta. Wraz z portem zaczęło powstawać modernistyczne śródmieście – materialne świadectwo marzeń o nowoczesnej Polsce: funkcjonalnej, otwartej na świat i odważnie patrzącej w przyszłość.
Budowa miasta była przedsięwzięciem śmiałym i pełnym wizji. Gdynię projektowano jako miasto przyszłości – nowoczesne, dobrze zaplanowane i przyjazne mieszkańcom. Modernistyczne kamienice, gmachy użyteczności publicznej i czytelny układ urbanistyczny pokazują, jak harmonijnie można połączyć prostotę formy, funkcjonalność i estetykę. Różnorodność architektoniczna śródmieścia pozwala odkrywać nowe detale i historie.
Docenienie tej wartości znalazło już odzwierciedlenie w decyzjach konserwatorskich o wpisaniu Zespołu Śródmieścia do rejestru zabytków w 2007 roku oraz uznaniu Modernistycznego Układu Śródmieścia za Pomnik Historii w 2015 roku. Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO byłby kolejnym krokiem – uhonorowaniem unikatowego charakteru Gdyni oraz wszystkich tych, którzy stworzyli miasto – symbol nowoczesności nad Bałtykiem.
Tekst Joanna Leman
Przewodnik turystyczny i Instruktor Krajoznawstwa Polski PTTK, członek GKR PTTK, członek Oddziału PTTK Marynarki Wojennej.
Gdyński rok kultury, sportu i morskich doświadczeń
Obchody stulecia nadania Gdyni praw miejskich rozpisano na cały 2026 rok. Ich kulminacja – 10 lutego – miała podniosły i widowiskowy charakter.
Uroczystości rozpoczęły się apelem z udziałem Wojskowej Asysty Honorowej na Nabrzeżu Pomorskim, przy historycznym okręcie ORP „Błyskawica”. Wieczorem mieszkańcy i turyści tłumnie zgromadzili się na ulicy 10 Lutego, gdzie odbyło się wielkoformatowe widowisko artystyczno-teatralne „GDYNIA STO*RY”.
Projekcje multimedialne ozdobiły elewacje budynków, tworząc niezwykłą oprawę wizualną. Świętowanie zwieńczył koncert na Skwerze Kościuszki. Repertuar nawiązywał do morskiego charakteru miasta, jego filmowej tradycji oraz wyjątkowego klimatu.
Przedstawiamy wybrane propozycje z bogatej oferty wydarzeń przygotowanych dla mieszkańców i turystów:
- Gdyńskie uczelnie wraz z samorządem zaprasza- ją na cykl otwartych wykładów poświęconych historii, kulturze, bezpieczeństwu i wyzwaniom kolejnych dekad. Spotkania będą się odbywały co czwartek o godzinie 18.00.
- Gdynia Sailing Days – największy festiwal żeglarski w Polsce – odbędzie się w dniach 20 czerwca - – 31 lipca. Przewidziano 41 dni zmagań na wodzie oraz atrakcje dla mieszkańców i turystów na lądzie: warsztaty, wystawy, strefy edukacyjne, pokazy sprzętu, strefy interaktywne.
- 100 młodych gdynian wyruszy w rejsy szkoleniowe na pokładach „Daru Młodzieży”, „Pogorii” i „Zawiszy Czarnego”, podtrzymując morską tradycję miasta.
- 11 lipca odbędzie się Światowy Zjazd Kaszubów z udziałem kilkunastu tysięcy osób. Zaplanowano wiele atrakcji, m.in. koncert z udziałem Natalii Szroeder, wokalistki mającej kaszubskie korzenie.
- 22 sierpnia Aleja Marszałka Piłsudskiego zamieni się w kilometrowy urodzinowy stół – symbol wspólnoty budowanej od stu lat. W Parku Centralnym będą w tym czasie wyświetlane filmy o Gdyni. Wyznaczone zostaną także strefy taneczne i muzyczne.
- Jedną z sierpniowych nocy niebo nad miastem rozświetli pokaz ponad 1000 dronów. To widowisko miasto przygotowuje wraz z gdańskim portem lotniczym.
- W odsłonie jubileuszowej odbędą się także stałe wydarzenia gdyńskiego kalendarza, m.in.
Open’er Festival, Energa Ladies’ Jazz, Festiwal Polskich Filmów Fabularnych, Ogólnopolskie Spotkania Podróżników, Żeglarzy i Alpinistów, Globaltica – Festiwal Kultur Świata, Gdynia Design Days oraz imprezy sportowe: Ironman, Bieg Urodzinowy Gdyni i PKO Półmaraton.
Szczegółowy kalendarz jubileuszowych imprez jest dostępny pod adresem: 100.gdynia.pl
Źródło: https://nadmorski24.pl/, 100.gdynia.pl
Koncert gwiazd na Skwerze Kościuszki – 10 lutego 2026 roku fot. Mateusz Leman
Gdynia na liście UNESCO?
W 2023 roku Rzeczpospolita Polska złożyła wniosek o wpisanie modernistycznego centrum Gdyni na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Eksperci ICOMOS (ang. International Council on Monuments and Sites) – Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych, pozarządowej organizacji współpracu- jącej z UNESCO – przygotowali raport zawierający dodatkowe zalecenia. Jednocześnie ocenili kandydaturę pozytywnie, co przybliża miasto do tego prestiżowego wyróżnienia. Wpis na listę UNESCO byłby potwier- dzeniem wyjątkowej wartości modernistycznej architektury Gdyni. Decyzja ma zapaść w lipcu 2026 roku w Busan (Korea Południowa), podczas 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Źródło: www.gdynia.pl
Kamienicę Stanisława Pręczkowskiego przy ul. Skwer Kościuszki 10/12, zbudowaną w latach 1930–1937, zaprojektował Tadeusz Juliusz Jędrzejewski fot. Paweł Piotrowski/ konkurs Gdyński Modernizm w Obiektywie 2025
