Krosno, miasto na prawach powiatu, w swej długiej, sięgającej XIV wieku historii, przeżywało okresy dynamicznego rozwoju, dobrobytu i pokoju. Doświadczyło też czasów trudnych – upadku, wojen, głodu i biedy.”
Bogactwo i dynamika dziejów odcisnęły tu trwałe ślady, pozostawiając materialne dziedzictwo. Szczególny klimat zabytkowej starówki ulokowanej na wzgórzu, w widłach Wisłoka i Lubatówki, piękno architektury i uroda dzieł zdobiących wnętrza, a także cenne zasoby tutejszych muzeów sprawiają, że warto do Krosna przyjechać i zostać tu przynajmniej na parę godzin, a jeszcze lepiej na kilka dni.
Można z Krosna uczynić wygodną bazę wypadową, bo zarówno bliższa, jak i nieco dalsza okolica mają wiele do zaoferowania.
Spacer podcieniami rynku
Zazwyczaj turysta pierwsze kroki kieruje w stronę rynku, który urzeka zabudową przyrynkowych pierzei. Słynne krośnieńskie podcienia służyły niegdyś kupcom i rzemieślnikom i otaczały rynek ze wszystkich stron. Ich głębokie trakty nakryte kolebkowymi i krzyżowymi sklepieniami, wspartymi na filarach, tworzą silnie światłocieniową przestrzeń. Dwa ich ciągi – w części południowo-wschodniej i północnej – to oryginalne realizacje z XVI i XVII wieku. Niektóre kamienice wznoszące się za nimi mają wybitne walory historyczne.
Na elewacji kamienicy przy pierzei południowo-wschodniej uwagę zwraca kamienny pręgierz z XVI wieku. Budowla stojąca za nim to słynna Kamienica Wójtowska. W jej podcieniach odsłonięto kolumny i półkolumny o jońskich kapitelach z połowy XVI wieku. Wejście do budynku otacza wspaniały renesansowy kamienny portal o bogatej dekoracji, z herbem Polski i monogramem króla Zygmunta Starego (Sigismundus) w zwieńczeniu.
Pod podcieniami ciągną się piwnice, częściowo użytkowane do dziś. Pierwotnie służyły za składy towarów, w tym słynnych win węgierskich, dzisiaj mieszczą restauracje, kluby, sale wystawowe (Piwnica PodCieniami Muzeum Rzemiosła, Centrum Aktywności Młodzieży (CAM) i Piwnice Przedprożne Centrum Dziedzictwa Szkła).
W centralnej części miasta mają swoją siedzibę ważne instytucje kultury: Centrum Dziedzictwa Szkła z pracownią hutniczą i warsztatami szklanego rzemiosła (pisaliśmy o tym w 4(16)/2024 numerze Turysty), Muzeum Rzemiosła z rekonstruowaną Pierwszą Krajową Fabryką Zegarów Wieżowych Michała Mięsowicza, Muzeum Podkarpackie z największą w Europie kolekcją lamp naftowych, Biuro Wystaw Artystycznych.
W ścisłym centrum wznoszą się trzy zabytkowe świątynie.
Bogactwo wnętrza bazyliki
Kościół farny, obecnie bazylika mniejsza pw. Trójcy Świętej, to wyjątkowy i niezwykle cenny obiekt. Początki parafii wiążą się z lokacją miasta i osobą króla Kazimierza Wielkiego. W ciągu kolejnych wieków prowadzono tu prace budowlane i wyposażano świątynię w aktualnie modne i potrzebne sprzęty. Największe inwestycje przeprowadzono w I połowie XVII wieku dzięki fundacji słynnego krośnieńskiego mieszczanina Roberta Wojciecha Porcjusza.
We wnętrzu na uwagę zasługuje właściwie wszystko — od pozostałości gotyckiego wyposażenia, takich jak Grupa Pasji w łuku tęczowym (początek XV wieku), gotycka figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem, rzeźba nieznanej świętej w ołtarzu Matki Boskiej Loretańskiej oraz płyta nagrobna biskupa Jana Tarły herbu Topór. Wśród XVII-wiecznych elementów wyróżniają się ołtarze (główny i boczne), ambona, chrzcielnica, a także wyjątkowy zespół obrazów z barokowego monumentalnego cyklu, m.in. Dzwon śmierci, Niewiasta potępiona za grzechy utajone, Memento Mori, Cztery Rzeczy Ostateczne.
Z licznych pomników nagrobnych, płyt i epitafiów warto zwrócić uwagę na marmurowy pomnik Jana i Zofii z Ligęzów Skotnickich. Jan, kasztelan połaniecki, był pierwowzorem postaci Rejenta z Zemsty Aleksandra Fredry. Adwersarz Skotnickiego, Jan Firlej, czyli Cześnik, spoczął wprawdzie u dominikanów w Lublinie, ale u krośnieńskich Franciszkanów do dzisiaj stoi pomnik nagrobny jego żony, Jadwigi z Włodków Firlejowej.
Wieża Farna – gotycka duma Krosna fot. RudeiCzarne Travel Blog
Legenda Oświęcimów i barokowe kaplice
Przy kościele Franciszkanów (który na skutek pożaru w 1872 roku utracił cenne, stare wyposażenie) wznosi się grobowa kaplica Oświęcimów. Wejście do niej, prowadzące z lewej (północnej) nawy, zamknięte jest ozdobną, barokową kratą. To jedna z piękniejszych barokowych kaplic kopułowych w Polsce. Ufundowana przez Stanisława Oświęcima, dworzanina Władysława IV Wazy, zbudowana została według projektu Vincenzo Petroniego w latach 1647–1648. Z jej powstaniem wiąże się legenda o miłości przyrodniego rodzeństwa – Stanisława i Anny. We wnętrzu można podziwiać cenne sztukaterie najlepszego w tym okresie sztukatora, Włocha Jana Chrzciciela Falconiego oraz portrety członków rodu – Stanisława i Anny, Floriana (ojca obojga), Jana (brata Stanisława), Reginy ze Ślaskich (matki Stanisława) i Barbary z Szamotów (matki Anny), częściowo przemalowane. Pod posadzką kaplicy znajduje się krypta grobowa, a w niej pośrodku, na podwyższeniu, trumny Anny (obita tkaniną z okrągłym okienkiem) i Stanisława.
Dzisiejszy wygląd franciszkańskiej świątyni jest w dużej mierze efektem prac remontowo-restauracyjnych prowadzonych w latach 1899–1904, kiedy budowlę i wnętrze regotycyzowano. Stąd większość kościelnego wyposażenia ma charakter neogotycki.
Na szczególną uwagę zasługują renesansowe i wczesnobarokowe pomniki nagrobne – po lewej stronie, stojąc twarzą do ołtarza, renesansowy nagrobek Jana Kamienieckiego (zm. 1560 roku) – dzieło włoskiego rzeźbiarza Jana Marii Padovano. Obok – potężnych rozmiarów, wczesnobarokowy pomnik nagrobny Jadwigi Firlejowej wykonany w 1611 roku przez włoskiego rzeźbiarza Lukiana Reitino. Po przeciwnej stronie – monumentalny nagrobek Barbary z Kamienieckich Mniszchowej (zm. około 1569 roku), dzieło lwowskiego artysty Jakuba Trwałego. Barbara była babką Maryny Mniszchównej, carycy Rosji, żony Dymitra Samozwańca. W ołtarzu głównym wtórnie umieszczono słynący łaskami obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem zwany Matką Boską Murkową, datowany na koniec XVI – początek XVII wieku.
Bazylika kolegiacka Trójcy Świętej w Krośnie. Późnomanierystyczny ołtarz główny wykonany został w latach 30. XVII wieku fot. RudeiCzarne Travel Blog
Świątynia Kapucynów, kolegium Jezuitów i pomnik wynalazcy
W centrum Krosna jest jeszcze trzecia świątynia – oo. kapucynów. Zakonnicy przybyli do Krosna w 1753 roku na zaproszenie wojewody krakowskiego i hetmana wielkiego koronnego oraz starosty krośnieńskiego Jana Klemensa Branickiego, jednego z największych magnatów ówczesnej Rzeczypospolitej. Z dawnego kolegium Jezuitów, gdzie nauki pobierał m.in. Kacper Niesiecki, autor Herbarza, pozostała część zabudowań. Warto choćby na chwilę zatrzymać się przy pomniku Ignacego Łukasiewicza, postaci wielce zasłużonej dla kraju i przemysłu naftowego, a szczególnie dla regionu. Okolice Krosna obfitowały w pokłady ropy naftowej, a odkrycia Łukasiewicza i inwestycje zarówno Łukasiewicza, jak też okolicznych ziemian i przedsiębiorców w przemysł wydobywczy i przetwórczy znacząco przyczyniły się do rozwoju okolicy i podniesienia zamożności jego mieszkańców. Realistyczna statua – dzieło Jana Raszki – została uroczyście odsłonięta w 1932 roku.
Pomnik Ignacego Łukasiewicza – założyciel pierwszej na świecie kopalni ropy naftowej w Bóbrce fot. RudeiCzarne Travel Blog
Tekst Hanna Wajda-Lawera
Starszy kustosz Centrum Dziedzictwa Szkła. Doktor nauk humanistycznych w zakresie historii, historyk sztuki. Autorka i współautorka ponad 150 publikacji krajoznawczych i popularnonaukowych. Kuratorka sztuki i komisarz ponad 100 wystaw muzealnych oraz projektów i działań ogólnokrajowych, a także zagranicznych. Uprawia turystykę rowerową.
Zdjęcie RudeiCzarne Travel Blog
