Ruiny gotyckie w Ogrodzie Romantycznym w Arkadii
fot. Materiały Muzeum w Nieborowie i Arkadii
Powiat łowicki leży w dogodnym miejscu, blisko węzłów autostradowych i z dobrym połączeniem kolejowym z Łodzią, Warszawą i Kutnem. Spotkamy tu obszary atrakcyjne przyrodniczo, zabytki sakralne i świeckie. Zapraszamy do pokonania rowerowo-pieszego Szlaku Książęcego, prowadzącego z Łowicza do Arkadii i Nieborowa. Liczy 14 km i oznaczony jest kolorem niebieskim. W dużej części pokrywa się on z fragmentem tzw. łowickiego szlaku św. Jakuba. A więc w drogę...
Wędrówkę rozpoczniemy na Starym Rynku w Łowiczu przed muzeum. To serce miasta z licznymi zabytkami. Najważniejszym zabytkiem jest katedra łowicka, nazywana Wawelem Mazowsza, ponieważ dwunastu prymasów Polski wybrało ją na miejsce swojego spoczynku. Dziś przypominają o tym kaplice prymasowskie, podziemna trasa turystyczna pod świątynią oraz Muzeum Diecezjalne w południowej wieży kościoła.
To nie jedyne atrakcje Starego Miasta. Przy rynku usytuowany jest drugi z kościołów – zakonu pijarów, ciekawy klasycystyczny ratusz z 1828 roku, gmach dawnego seminarium duchownego, a dziś Muzeum w Łowiczu. Architekturę rynku uzupełniają liczne kamienice, których historia sięga niekiedy połowy XVI wieku, m.in. kamienica napoleońska, w której w 1806 roku zatrzymał się Napoleon.
Ze Starego Rynku ruszamy ul. 11 listopada w kierunku kościoła św. Leonarda, przy którym w 1780 roku powstał najstarszy w Polsce cmentarz poza miastem, tzw. cmentarz w polu.
Katedra łowicka – serce i duma Mazowsza fot. Zdzisław Kryciak
Romantyczny park w Arkadii
Dalej udając się w stronę wsi Zielkowice, mijamy basztę gen. Stanisława Klickiego (1775–1847), uczestnika insurekcji kościuszkowskiej, gen. dywizji Królestwa Polskiego, barona Cesarstwa Francuzów.
Po przeciwnej stronie drogi znajduje się pałacyk tej wybitnej postaci, zasłużonej dla Łowicza, zwany baronią generała Klickiego. Za niewielką rzeczką zaczynają się Zielkowice. To tzw. ulicówka, wzdłuż której ciągną się zabudowania gospodarstw. Za wsią przedzieramy się – zgodnie ze znakami szlaku – przez trakt kolejowy, lasami docieramy do wsi Arkadia i romantycznego parku. Pierwszym spotkanym obiektem jest tzw. Dom Marii Konopnickiej. Tu u syna Jana, zarządcy młynów Radziwiłłowskich na rzece Łupi, wielokrotnie przebywała pisarka.
Park w stylu angielskim został założony przez Helenę z Przeździeckich Radziwiłłową. Tworzyła go przez ponad 40 lat swojego życia. Zaangażowała do jego powstania architektów Szymona Bogumiła Zuga i Henryka Ittara. Przez dziesięciolecia powstawały istniejące do dziś budowle i pawilony – Przybytek Arcykapłana, Świątynia Diany czy Akwedukt. Spacerujemy malowniczymi dróżkami wśród starych drzew, fragmentów rzeźb, kolumn i sarkofagów. Odnajdziemy tu nawiązania do mitologii i starożytności. Wędrujemy przez Cyrk, Łuk Kamienny, Grotę Sybilli, Mur z Hermami, wspomniany Akwedukt, Świątynię Diany, Przybytek
Arcykapłana, gotycką Arkadę, Domek Gotycki oraz Dom Burgrabiego. Charakterystycznym elementem parku jest Grobowiec z sentencją Et in Arcadia Ego (Oto moja Arkadia). Przenosimy się w czasie do końca XVIII wieku.
Park w Arkadii – w krainie ciszy i zieleni fot. Photogenica
Neogotycka świątynia i krypty
Dalej szlak prowadzi przez wieś Mysłaków, by po około trzech kilometrach dojść do miejsca, skąd dostrzegamy wieże kościoła w Nieborowie. Neogotycką świątynię pw. Matki Bożej Bolesnej zbudowano w latach 1871–1883 według projektu Franciszka Braumana. Kościół powstał z inicjatywy Radziwiłłów. Przed kościołem stoi kolumna z figurą Matki Bożej, pod którą, jak głosi tradycja, złożono prochy Radziwiłłów z poprzedniej stojącej tu świątyni. Wnętrze, utrzymane w stylu neogotyckim, kryje starsze zabytki, wśród których są m.in. tryptyk ze scenami życia Świętej Rodziny, ambona, obrazy św. Rocha i św. Marcina oraz konfesjonał z XVI wieku. Przy nawie bocznej w kaplicy znajduje się ołtarz, który został wykonany z nieborowskiej majoliki. Stanowi on ciekawy przykład innego zastosowania nieborowskiej manufaktury. Pod prezbiterium od strony północnej znajduje się krypta z tablicami pochówków członków rodziny Radziwiłłów.
Ruszamy dalej przez Nieborów za znakami szlaku bezpośrednio do pałacu Radziwiłłów.
W drodze do pałacu mijamy okazały budynek dawnego browaru i wspomnianej manufaktury. Na wystawie eksponowane są wytwory radziwiłłowskiej fabryki z końca XIX wieku, m.in. talerze, wazy, karafki, kafle, wazony o oryginalnych, niepowtarzalnych kształtach.
Bogate wnętrza pałacu Radziwiłłów
Pałac nieborowski powstał pod koniec XVII wieku z fundacji kard. Michała Radziejowskiego. Architektem zamierzenia był Tylman van Gameren. W 1774 roku nabył go Michał Hieronim Radziwiłł i pozostawał on w rękach rodziny do 1945 roku. Zachowało się tu oryginalne wyposażenie pałacu, gromadzone przez trzy wieki. Wnętrza pałacowe to korytarz rzymski z kolekcją rzeźby antycznej, sień główna z ciekawymi meblami, reflektorem teatralnym z 1800 roku oraz antyczną głową Niobe. Klatką schodową wyłożoną kaflami z 1700 roku, pochodzącymi z manufaktury Harlingen, docieramy na piętro pałacu. Tu trafimy m.in. do Sali Białej – reprezentacyjnego wnętrza pałacu. Odwiedzamy także Gabinet Żółty, zaprojektowany przez Szymona B. Zuga, z bogatym wyposażeniem klasycystycznym. Kolejnym pomieszczeniem jest Sypialnia Wojewody z unikatowym łóżkiem w stylu polskim, obrazami i rzeźbami rodziny. Na piętrze mieści się również biblioteka z ponad 11 tysiącami książek i portretami władców europejskich z XVIII wieku. Trafimy też do barokowego Salonu Czerwonego z meblami z XVIII wieku oraz portretem Anny Orzelskiej, córki króla Augusta II Sasa. Dalej można zwiedzić buduar z meblami z początku XIX wieku oraz obrazami z XVIII i XIX wieku. Na drugim piętrze prezentowana jest historia i prestiż rodziny Radziwiłłów. Ukazana jest tu m.in. geneza tzw. linii berlińskiej, przedstawiona na obrazach. Eksponowany jest także fragment kolekcji Zbrojowni Nieświeskiej oraz inne pamiątki związane z rodem, m.in. miniatury malarskie, medale, sztućce, platery i szkła. Są tu również obrazy znamienitych przedstawicieli rodziny, m.in. kardynała Jerzego Radziwiłła czy Mikołaja Krzysztofa „Sierotki”.
Naczynia i kafle bogato zdobione w technice majoliki, czyli malowane barwnym szkliwem fot. Zdzisław Kryściak
Główna klatka schodowa pokryta jest kobaltowymi płytkami ceramicznymi z około 1700 roku fot. Materiały Muzeum w Nieborowie i Arkadii
Nieborów – ogród i okolice
Od południa do pałacu przylega ogród barokowy z parterami kwiatowymi, labiryntami, gabinetami. Ponadto przy pałacu rosną dwa najstarsze posadzone w Polsce platany z 1770 roku. Wparku natrafimy na rzeźby, kolumny, sarkofagi oraz zabudowania gospodarcze: oranżerię, Domek Myśliwski, dom oficjalisty. Nieborów oferuje różnorodną bazę noclegową i gastronomiczną. Warto wybrać się także na szlaki Bolimowskiego Parku Krajobrazowego, który bezpośrednio przylega do ogrodu pałacowego i pozwala obcować z dziką przyrodą. Ciekawąpropozycją jest zwiedzanie Muzeum Motoryzacji „Motonostalgia” lub pobliskiego Muzeum Ludowego w Sromowie.
Szlak Książęcy dobiegł końca, ale nie skończyły się możliwości poznawania okolicy.
Zielony labirynt Nieborowa fot. Materiały Muzeum w Nieborowie i Arkadii
Tekst Zdzisław Kryściak
Prezes Koła Przewodników Terenowych im. Anieli Chmielińskiej w Łowiczu, instruktor przewodnictwa PTTK, instruktor krajoznawstwa regionu PTTK. Historyk, autor książek i artykułów o tematyce krajoznawczej, biograficznej i historycznej.
